Әлеуметтік желіде бір сыныпта 40-тан астам баланың отырғанын көрсеткен жазба қызу талқыланды. Ата-аналардың бірі 1 қыркүйекте балалардың бір партада үшеуден отырғанын, кейін парталарды қайта орналастыруға тура келгенін жазған. Тағы бір ата-ана бірінші сыныпта 43 бала болғанын айтса, Алматыдағы №145 гимназияда бірінші сыныптардың бірінде 35 оқушы бар деген пікір жарияланды, деп жазады Democrat.kz. Мұндай сыныпта мәселе тек «баланың көптігінде» емес: мұғалімнің әр оқушыға бөлетін уақыты азаяды, шу мен психологиялық жүктеме артады, ал кабинет көлемі талапқа сай келмесе, санитариялық норма да бұзылуы мүмкін.
Әлеуметтік желідегі жазбада ата-ана:
«1 қыркүйекке бардық, бір партада үш баладан отырды. Мұғалім түнде парталарды жылжытатынын, ертең екі баладан отырғызатынын айтты. Сыныпта 42 оқушы», – деп жазған.
Тағы бір пікірде:
«Бізде бірінші сыныпта 43 бала болды. Қазір 38 қалды», – делінеді.
Ал өзге қолданушылар 35, 40, тіпті бұрын 46 бала отырған сыныптар болғанын айтады.
Заңда 25 бала туралы талап бар
Қазақстанда білім беру ұйымдарына қабылдаудың үлгілік қағидаларында сыныптың шекті толымдылығы 25 оқушыдан аспауға тиіс деген норма бар.
Бірақ мәселенің құқықтық жағы мұнымен бітпейді.
Қазіргі санитариялық қағидада жалпы білім беретін мектептің оқу кабинетін жобалау кезінде әр оқушыға кемінде 2,5 шаршы метр қарастырылуы керек. Сонымен бірге мектептегі оқушылар саны ғимараттың жобалық сыйымдылығынан аспауға тиіс.
Осы нормамен қарапайым есеп жасасақ:
- 25 балаға – кемінде 62,5 шаршы метр;
- 30 балаға – 75 шаршы метр;
- 35 балаға – 87,5 шаршы метр;
- 40 балаға – 100 шаршы метр;
- 42 балаға – 105 шаршы метр кабинет қажет.
Сондықтан «сыныпта 40 бала отыр» дегеннің заңдылығын тек оқушы санымен емес, нақты кабинеттің ауданы және мектептің жобалық қуатымен бірге тексеру керек.
Қазақстанда 25-тен көп бала отырған қанша сынып бар?
Мұнда маңызды мәселе бар: ашық мемлекеттік деректерден 2026–2027 оқу жылында 25-тен астам оқушысы бар сыныптардың республика бойынша нақты санын табу мүмкін болмады.
Ұлттық статистика бюросының соңғы дерегі бойынша, Қазақстанда қазір 8 048 жалпы білім беретін мектеп бар. Биыл 4,1 миллионға жуық бала білім алып жатыр.
Бірақ ҰБДҚ-да сынып-комплектілер туралы мәлімет жиналғанымен, мемлекет ашық статистикада оларды «25-ке дейін», «26–30», «31–35», «36–40», «40-тан жоғары» деп бөліп жарияламайды.
Бұл – өз алдына проблема. Өйткені ата-аналар жекелеген мектептердегі 35–43 балалық сыныптарды әлеуметтік желіден көріп отыр, ал мәселенің республика көлеміндегі ауқымын қоғам біле алмайды.
Мәселен, Алматының Жетісу ауданындағы 2025–2026 оқу жылының есебінде 1 153 сынып-комплектіде 28 678 бала оқыған, орташа толымдылық 24,9 бала болған. Бірақ бұл – орташа көрсеткіш. Оның ішінде 18 балалық та, 35 балалық та сынып болуы мүмкін.
Ал басқа бір мектептің ресми өзін-өзі бағалау материалында 2024–2025 оқу жылында бастауыш сыныптардың орташа толымдылығы 28, 5–9 сыныптарда 30 оқушыға дейін жеткені көрсетілген.
Демек, мәселе жекелеген әлеуметтік желі жазбаларымен ғана шектелмейді.
40 баланы бір мұғалім қалай оқытады?
45 минуттық сабақты 40 балаға бөлсек, теориялық тұрғыда бір оқушыға небәрі 67 секунд келеді.
Әрине, сабақ осылай бөлінбейді. Бірақ бұл қарапайым есептің өзі мұғалімнің әр баланың жауабын тыңдап, қатесін түсіндіріп, жеке сұрағына жауап беруге мүмкіндігі қаншалықты азаятынын көрсетеді.
OECD дерегінде бастауыш мектептердегі орташа сынып көлемі шамамен 21 оқушы екені көрсетілген. Ұйым кіші сыныптар мұғалімге оқушының жеке қажеттілігіне көбірек назар аударуға және тәртіп мәселесіне кететін уақытты азайтуға мүмкіндік беретінін атап өтеді. Дегенмен сынып көлемінің үлгерімге тікелей әсері жөніндегі ғылыми нәтижелер біркелкі емес екенін де ескертеді.
Яғни «40 бала болса, міндетті түрде білім сапасы құлайды» деп ғылыми тұрғыда кесіп айту дұрыс емес. Бірақ 40 баланың ішінде әр балаға жеке көңіл бөлу, кері байланыс беру және тәртіпті ұстап тұру объективті түрде қиындайды.
Балаға да оңай емес
Ата-аналардың пікірінде «соңғы партадан ештеңе көрінбейді», «балам қатты шудан басы ауыратынын айтады» деген сөздер бар.
Бұл мәселені де жай эмоция деп қарауға болмайды.
40 баланың бір уақытта сөйлесуі, қозғалысы, тақтаға қарауы, тапсырма орындауы – әсіресе бірінші сыныпқа енді келген бала үшін үлкен сенсорлық және психологиялық жүктеме.
Бастауыштағы бала әлі мектеп ортасына бейімделіп жатқан кезде мұғалімнің назарын 39 баламен бөлісуге мәжбүр болады.
Мұндай сыныпта тұйық, баяу қабылдайтын немесе ерекше білім беру қажеттілігі бар баланың назардан тыс қалу қаупі тіпті жоғары.
Ең үлкен мәселе – екі түрлі Қазақстан мектебі
Бір мектепте 16 бала оқиды.
Екінші мектепте – 42.
Біріншісінде мұғалім әр баланың дәптерін қарап, сұрағына жауап бере алады. Екіншісінде мұғалім алдымен 40 баланы тыныштандырып, содан кейін ғана сабақты бастауға мәжбүр.
Ал мемлекеттік білім стандарты екеуіне де бірдей.
Сондықтан сыныптың шамадан тыс толуы – жай ғана «орын жетіспеушілігі» емес. Бұл білім алуға тең мүмкіндік мәселесі.
Жаңа оқу жылында 57 жаңа мектеп ашылып, 62 мыңнан астам жаңа оқушы орны іске қосылған. Бұл мектеп тапшылығын азайтуға бағытталған маңызды қадам.
Бірақ әлеуметтік желідегі 35–43 балалық сыныптар туралы жазбалар бір сұрақты ашық қалдырып отыр:
Қазақстанда мектеп саны көбейіп жатқанда, неге кей бала әлі күнге дейін бір партаға үшеуден отырып оқуға мәжбүр?
Бұл сұраққа нақты жауап беру үшін Оқу-ағарту министрлігі республика бойынша 25-тен асатын сыныптардың нақты санын ашық жариялауы керек. Сонда ғана мәселенің жекелеген мектепке тән жағдай ма, әлде жүйелік проблема ма екені анық көрінеді.
