Қазақстан «Педагог мәртебесі туралы» заңды бес жыл бұрын қабылдағанымен, көрші ел Өзбекстан ұстаз беделін көтеруге бағытталған реформаларын қарқынды жүргізіп келеді. Ардагер ұстаз Өмір Шыныбекұлы Өзбекстандағы мұғалімдерге беріліп жатқан әлеуметтік кепілдіктерді, еңбекақы жүйесіндегі өзгерістерді және педагогке құрмет көрсету мәдениетін талдап, Қазақстанның білім саясатына қатысты маңызды мәселе көтерді, деп жазады Democrat.kz.
Әлеуметтік желідегі көлемді жазбасында Өмір Шыныбекұлы екі елдің педагог мәртебесін көтеру бағытындағы тәжірибесін салыстырып, ұстазды құрметтеу туралы ұран мен нақты мемлекеттік саясаттың арасында айырмашылық бар екенін атап өтті.
Оның айтуынша, Қазақстанда «Педагог мәртебесі туралы» заң 2019 жылғы 27 желтоқсанда қабылданған. Ал Өзбекстанда осындай заң 2024 жылғы 1 ақпанда күшіне енді.
Демек, Қазақстан көрші елден бес жылға жуық бұрын заңнамалық қадам жасаған.
Алайда ардагер ұстаз реформаның нәтижесі заңның қабылданған күнімен емес, оның мұғалім өміріне қаншалықты ықпал еткенімен өлшенуге тиіс деп есептейді.
«Өйткені ұстаз мәртебесін көтеру туралы айту бір басқа да, оны заңмен бекітіп, бюджетпен қамтамасыз етіп, нақты әлеуметтік кепілдіктермен толықтыру мүлде басқа мәселе», – дейді Өмір Шыныбекұлы.
Мұғалімге қатысы жоқ жұмыс жүктеуге тыйым салынған
Ардагер ұстаз Өзбекстанның «Педагог мәртебесі туралы» заңындағы мұғалімнің күнделікті жұмысына қатысты нормаларға назар аударған.
Атап айтқанда, көрші елде педагогтерді қызметтік міндетіне қатысы жоқ жұмыстарға тартуға, заңда қарастырылмаған есептер мен мәліметтерді талап етуге шектеу қойылған.
Мұғалімнің ар-намысы мен кәсіби беделі заңмен қорғалады. Ал еңбек жолын жаңадан бастаған педагогке тәжірибелі ұстаздың тәлімгерлік етуі қарастырылған.
Бұл жерде Қазақстан үшін де өзекті мәселе бар.
Біздің елде де педагогтерді кәсіби міндетіне қатысы жоқ жұмыстарға тартуға, заңсыз есептілік талап етуге тыйым салынған. Алайда мұғалімдердің қағазбастылыққа, түрлі қосымша тапсырмаларға және жөнсіз тексерулерге қатысты шағымдары әлі де айтылып келеді.
Ендеше, мәселе тиісті заңның бар-жоғында ғана емес, оның мектептерде қалай орындалатынында.
Өзбекстанда 60 мың мұғалім 8–12 миллион сум жалақы алған
Өмір Шыныбекұлы көрші елдегі педагогтерді материалдық ынталандыру жүйесіне де тоқталды.
2024 жылғы 30 қыркүйекте Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев мұғалімдермен кездесу барысында соңғы жеті жылда білім беру саласына 216 триллион сум бөлінгенін мәлімдеген.
Сол кездесуде педагогтердің кәсіби жетістіктеріне қарай төленетін үстемеақы түрлері 3-тен 17-ге дейін көбейгені айтылды.
Халықаралық сертификат алған алты мың мұғалімнің айлық табысы 10 миллион сумнан асқан.
Ал 2025 жылғы 15 мамырдағы кеңесте Шавкат Мирзиёев біліктілігі, тіл білу деңгейі, бағалау нәтижелері және пәндік олимпиадалардағы жетістіктері үшін енгізілген үстемеақылардың арқасында 60 мың педагогтің 8–12 миллион сум аралығында жалақы алып отырғанын хабарлады.
Бұл – Өзбекстан билігі жариялаған көрсеткіштер. Оны елдегі барлық мұғалімнің орташа табысы деп қабылдауға болмайды.
Дегенмен мұндай ынталандыру тетіктері педагогтің білімін жетілдіруіне, кәсіби біліктілігін арттыруына материалдық қызығушылық қалыптастыруға бағытталған.
«Ұстазға құрмет көрсету туралы әдемі сөздер айтумен мәселе шешілмейді. Мұғалімнің еңбегі лайықты бағаланбаса, оның қоғамдағы беделін көтеру де қиын», – деп жазады Өмір Шыныбекұлы.
«Мұғалімдер – мемлекеттің тамыры»
Ардагер ұстаз Өзбекстандағы білім реформаларын талдай отырып, Саида Мирзиёеваның осы бағыттағы қоғамдық қызметіне де тоқталған.
Оның жазуынша, Саида Мирзиёева 2024 жылы Ташкентте өткен халықаралық конференцияда мұғалімдерді мемлекеттің тамырына теңеген.
Яғни ағаштың тамыры мықты болмаса, оның өсіп-өркендеуі мүмкін емес. Сол сияқты білімді, білікті мұғалімі жоқ елдің де келешегі берік болмайды.
Өмір Шыныбекұлы мұндай ұстанымды жай ғана әсерлі теңеу емес, мемлекеттің білім саясатына негіз болуға тиіс түсінік ретінде бағалайды.
Ол Саида Мирзиёеваның педагогтерді әлеуметтік қолдау, олардың кәсіби дамуына жағдай жасау, халықаралық тәжірибені білім беру жүйесіне енгізу жөніндегі бастамаларын да атап өткен.
Жазбада Өзбекстан мұғалімдеріне жеңілдетілген ипотека, білім несиелері, кейбір мемлекеттік қызметтер мен көлік шығындарына қатысты жеңілдіктер қарастырылғаны айтылады.
Алайда бұл шаралардың барлығын елдегі барлық педагог қазір бірдей пайдаланып отыр деп тұжырым жасауға болмайды. Олардың нақты қолданылуы тиісті бағдарламалардың талаптарына байланысты.
Бірінші сынып оқушысынан президентке дейін...
Өмір Шыныбекұлы жазбасындағы ең әсерлі ойлардың бірі – ұстазға құрмет көрсету мәдениетіне қатысты.
Оның айтуынша, Саида Мирзиёева 2025 жылғы Мұғалімдер күніне орай бірінші сынып оқушысынан бастап президентке дейін мұғалім кіргенде орнынан тұрып, құрмет көрсететін қоғам қалыптасса деген тілегін білдірген.
Бұл – ұстаз кірген сайын барлығы міндетті түрде орнынан тұруы керек деген қабылданған заң емес, мұғалімнің қоғамдағы беделіне қатысты айтылған ұстаным.
Дегенмен осы ойдың өзі маңызды мәселені қозғайды.
Мұғалімге құрмет тек кәсіби мерекеде гүл сыйлау немесе мінберден алғыс айту арқылы қалыптаспайды.
Ол – педагогтің еңбегін әділ бағалау, оның уақытына құрметпен қарау, кәсіби еркіндігін сақтау, ата-аналар мен әкімшілік тарапынан қысым көрсетуге жол бермеу.
Егер мұғалім заңмен қорғалғанымен, күнделікті жұмысында өзінің негізгі міндетін орындауға уақыты жетпесе, оның мәртебесі туралы қанша айтылғанымен, мәселе шешілмейді.
Қазақстан заңды бұрын қабылдады. Ал нәтижесі қандай?
Өмір Шыныбекұлының салыстыруындағы ең өткір тұс – осы.
Қазақстан педагог мәртебесін заң жүзінде қорғауды көрші елден ертерек бастады. Мұғалімдердің жалақысын арттыру, біліктілік санатына байланысты үстемеақы төлеу, кәсіби құқығын қорғау бағытында өзгерістер де жасалды.
Бірақ ұстаздардың күнделікті жұмысына қатысты шешілмеген мәселелер аз емес.
Мектептердегі қосымша есептілік, түрлі платформаларға ақпарат енгізу, сабақтан тыс тапсырмалар, тексеру мен бақылаудың көптігі жөніндегі шағымдар педагог мәртебесін қорғаудың іс жүзіндегі тиімділігі туралы сұрақ туғызады.
Өзбекстан тәжірибесін салыстырғанда да бір жайтты ескеру қажет: мұғалімдерге төленетін жалақының жоғары көрсеткіштері немесе жарияланған реформалар өздігінен білім сапасының артқанын дәлелдемейді.
Ол үшін ұстаздардың нақты табысын, жұмыс жүктемесін, кадр тұрақтылығын, кәсіби еркіндігін және оқушылардың білім нәтижелерін кешенді салыстыру керек.
Соған қарамастан, көрші елдің мұғалімді әлеуметтік қорғау мен кәсіби ынталандыруды қатар жүргізуге ұмтылысы Қазақстан үшін назар аударуға тұрарлық тәжірибе.
«Қазақстан мен Өзбекстанның білім саласындағы тәжірибесін салыстыру бәсекелестік үшін емес, бір-бірінен үйрену үшін қажет», – дейді Өмір Шыныбекұлы.
Оның пікірінше, ұстаз мәртебесін көтерудің негізгі шарттары – педагогті артық міндеттерден қорғау, есептілікті қысқарту, еңбекақыны лайықты төлеу, кәсіби дамуына мүмкіндік беру және қоғамдағы абыройын арттыру.
Ардагер ұстаз ойын мынадай тұжырыммен түйіндейді:
«Сондықтан бүгінгі мәселе – қай елдің заңды бұрын қабылдағанында емес, қай елдің мұғалімге берген уәдесін күнделікті өмірде нақты жүзеге асыра алғанында».
Шын мәнінде, Қазақстан үшін басты сұрақ та осы.
Мұғалімнің құқығын қорғайтын заңымыз бар. Оның мәртебесін көтеру туралы мемлекеттік деңгейде айтылып келеді.
Ал сол мәртебені әрбір ұстаз күнделікті жұмысында сезініп жүр ме?
Егер мұғалім әлі де жөнсіз тапсырмадан, артық есептен және әкімшілік қысымнан арыла алмай отырса, заңның қабылданғанына қанша жыл болғанымен, оның негізгі мақсаты толық орындалды деп айту қиын.
Ұстазға құрметтің өлшемі – заңның қабылданған күні емес, мұғалімнің сол заңмен қорғалған күнделікті өмірі.
